De Draad, ook Dodendraad of Dodenhek genoemd, was een 332 kilometer lange draadversperring onder dodelijke elektrische spanning, die tijdens de Eerste Wereldoorlog door de Duitse bezetters van België werd aangelegd langs de grens tussen het bezette België en het neutrale Nederland.Dodendraad.org (2012): Algemene geschiedenis, Vraag 10. Hoeveel dodelijke slachtoffers waren in totaal?. Gearchiveerd op 5 februari 2023. In Duitse stukken werd de versperring officieel aangeduid als Grenzhochspannungshindernis. De versperring kostte naar schatting meer dan duizend mensen het leven, maar kon niet voorkomen dat duizenden mensen deze grens toch passeerden. Na de oorlog werd het dodenhek snel afgebroken.
Motief Na de inval van het Duitse leger in België in augustus 1914 ontstond een grote stroom vluchtelingen naar Nederland, die gedurende het beleg van Antwerpen haar piek kende. Onder de gevluchten waren ook mannen die via Nederland en Engeland naar Frankrijk wilden om zich aan te sluiten bij de geallieerde legers. Ze werden daartoe mede aangezet door oproepen van koning Albert I van België en kardinaal Mercier om het laatste onbezette Belgisch grondgebied te verdedigen.Gemeente Nieuwpoort (2013): Sluizencomplex 'De Ganzenpoot' Om de vele oorlogsvrijwilligers een halt toe te roepen, wilden de Duitsers de Belgisch-Nederlandse grens onder controle krijgen. Daarmee zou het meteen een stuk lastiger worden spionageberichten de grens over te krijgen. Nederland fungeerde daarvoor namelijk als doorgeefluik, via onder meer het hoofdkantoor van de Britse geheime dienst in Rotterdam. De Belgische overheid hield een postkantoor open in de Belgische exclave Baarle-Hertog, die niet bezet was en aan de Nederlandse kant van de Draad bleef. (2000-2005): La clôture électrifiée à la frontière Belgo-Hollandaise pendant la première guerre mondiale, 1914-1918.be thumb|De Draad nabij Sluis in Zeeland
Aanleg Besluit thumb|Versperring bij een boerderij op de Muggenhoek bij Kieldrecht, waaronder duidelijk het waarschuwingsbord herkenbaar is. Aan beide zijden van de Draad zijn patrouilles te zien.Als eerste stap om de grens onder controle te krijgen maakten de Duitsers het grensgebied tussen Antwerpen en de Noordzee vrij van zichtbelemmerende elementen, met name bomen.De Tijd (1915): Editie 23 januari 1915. De Belgische grens ontbloot Ook werden versperringen geplaatst in de vorm van prikkeldraad.Nieuwe Tilburgse Courant (1914): Editie 23 december 1914. Aan de grens Er was veel mankracht nodig om de grens in de gaten te houden, manschappen die het Duitse leger beter aan het front kon gebruiken. Er werd daarom besloten een onder dodelijke elektrische spanning staande versperring langs de gehele Belgisch-Nederlandse grens te plaatsen. Een soortgelijke versperring was eind 1914 op kleine schaal getest nabij de Zwitserse grens, waar dertien dorpen in de Elzas werden gescheiden van Zwitserland door een tien kilometer lang elektrisch hek, om zo Duitse deserteurs tegen te houden. (2006): The Art of Staying Neutral: The Netherlands in the First World War, 1914-1918, Amsterdam University Press, Amsterdam van het Autonome Hochschule in der Deutschsprachigen Gemeinschaft (2013): Belgien: Zeitgeschichte und Erinnerung an 2 Weltkriege in einem komplizierten Land. Gearchiveerd op 16 maart 2023. De Duitse kapitein D. Schütte, werkzaam bij de inlichtingendienst in Brussel, achtte het mogelijk een dergelijk hek langs de gehele Belgisch-Nederlandse grens te plaatsen. Na goedkeuring door het Kaiserliche Deutsche Generalgouvernement Belgien te Brussel, met aan het hoofd gouverneur-generaal Moritz von Bissing,Der Spiegel (2004): Let op, Levensgevaar werd het hekwerk grotendeels geplaatst in de maanden april tot en met augustus 1915. De oorspronkelijke deadline van 1 juli 1915 werd niet gehaald, mede doordat de eerste maanden werden gebruikt voor nauwkeurige voorbereidingen. De Nederlandse overheid werd via een nota in juni 1915 op de hoogte gebracht van de komst van de versperring. In juli 1915 waren de eerste delen in werking.Heemkundekring Amalia van Solms & Jan Broos (2010): 11. Den Dodendraad (1915-1918). Gearchiveerd op 21 juni 2023. Die maand werd ook de Belgische bevolking officieel geïnformeerd door Von Bissing. Pas halverwege 1916 was de Draad volledig klaar.
Constructie De versperring bestond uit vijf tot tien koperen, verzinkte of andere elektriciteit geleidende draden die met porseleinen isolatoren 30 centimeter van elkaar aan palen waren gespannen tot een hoogte van anderhalf tot drie meter. De Duitsers verplichtten vaak de Belgische grensgemeenten de dennenhouten palen kosteloos te leveren. De barrière had een lengte van 332 kilometer van nabij het toenmalige vierlandenpunt in Noordoost-België tot in Knokke in het westen.Zie deze kaart voor een beeld waarop het grootste deel van de ligging van de Draad is weergegeven. Voor de bouw werden Duitse militairen van de Landsturm ingezet, evenals Russische krijgsgevangenen en Belgische arbeiders, van wie velen naar Nederland vluchtten. Op de versperring stond op steeds wisselende draden 2000 volt wisselspanning.Dodendraad.org (2012): Algemene geschiedenis. Gearchiveerd op 5 februari 2023. Aan beide zijden van de Draad was een extra hek met prikkeldraad geplaatst, om mens en dier van de versperring weg te houden. Aanraking leidde tot elektrocutie, met meestal de dood tot gevolg. Naast het prikkeldraad lag aan Belgische zijde een pad voor patrouilles.
Ligging Het aanleggen van de versperring zorgde op enkele locaties voor problemen. De landsgrens loopt dwars door een aantal woonkernen en ook daar moest voor de versperring een pad vrijgemaakt worden. Dit gold onder andere bij Koewacht, De Klinge en Overslag. De Duitse bezetter besloot daar de Draad direct aan de grens te plaatsen, met als gevolg dat sommige gebouwen gesloopt moesten worden.Dodendraad.org (2012): De Klinge (B) en Clinge (NL). Gearchiveerd op 27 juli 2020. Andere obstakels waren watergangen. Bij kleine watergangen werd de Draad vlak boven het waterniveau gespannen,Bunkergordel.be (2014): De Dodendraad - Wereldoorlog I. Beschrijving en ontstaan van de dodendraad. Gearchiveerd op 2 december 2022. en bij grotere watergangen werden permanente bewakingsposten op de oevers geplaatst.Rob Ruggenberg (2005): Huiver over 'den Draad' Een in het oog springende doorsnijding was die bij de Abdij van Achel. Het klooster staat deels in België en deels in Nederland. De versperring werd vanaf de zomer van 1916 dwars door de kloostertuin aangelegd en een deel van de kloostermuur werd gesloopt om ruimte te maken. De kosten van de werkzaamheden kwamen voor rekening van het klooster. (2008): De Dodendraad - de Draad des Doods. De elektrische grensafscheiding tussen België en Nederland tijdens de Eerste Wereldoorlog. Gearchiveerd op 25 september 2022.
thumb|De Draad door het duingebied tussen Zoute en 't Zwin Om de totale lengte van de versperring in te korten, werd meerdere keren afgeweken van de rijksgrens. Hierdoor ontstonden gebieden die lagen tussen de Draad en de rijksgrens, een soort niemandsland. De bewoners van deze gebieden moesten voor hun levensbehoeften aansluiting zoeken bij Nederland. Nog meer dan langs de rest van de grens, vierde rond deze stukken niemandsland de smokkel hoogtij. De grootste stukken niemandsland lagen in de Noorderkempen waar de grens zeer grillig is; rond Essen, Meer en Poppel. Op één locatie maakten de Duitsers een fout door het hekwerk op Nederlands grondgebied te plaatsen. Nabij De Blokken, ten zuiden van Baarle-Hertog, stond de Draad voor circa 30 meter op Nederlands grondgebied. Nadat de Nederlandse overheid op deze fout was geattendeerd, werd het Duitse leger verzocht de Draad te verleggen. Een deel van het hekwerk werd hierop afgebroken om weer rondom De Blokken opgebouwd te worden.Dodendraad.org (2012): de Blokken (Baarle-Nassau). Gearchiveerd op 23 juni 2020. Op andere locaties werd het hek in de loop van de oorlog verplaatst. In de meeste gevallen was dit om stukken niemandsland binnen het omheinde gebied van België te laten vallen. Een voorbeeld hiervan was een gebied bij Hamont-Achel dat tot 1916 buiten de Draad viel.
Elektriciteit voor de Draad werd door verschillende bedrijven geleverd. Omdat er in die tijd nog geen grote elektriciteitscentrales waren, schakelden de Duitsers verschillende kleinere elektriciteitsproducenten in, vaak generatoren van fabrieken:
Het oostelijk gedeelte werd gevoed via een transformatorhuisje nabij Aken Voor de centraal en westelijk gelegen draden was men aangewezen op de buskruitfabriek van Kaulille, een houtzagerij in Lommel-Stevensvennen, een transformatorhuis in Kapellen en diverse kleinere toeleveranciers. Voor Oost-Vlaanderen kwam de spanning hoofdzakelijk van een bietenzuiger op het kanaal Gent-Terneuzen, bij Zelzate.Zondagbabbel (2014): De Dodendraad. Gearchiveerd op 21 juni 2023.
Handhaving thumb|De Nederlander Albert Hahn tekende de gruwel van de Dodendraad; voor het eerst gepubliceerd in tijdschrift De Notenkraker van 24 juli 1915. De Draad maakte vele slachtoffers. Tot de eerste slachtoffers behoorden drie mannen uit Koewacht die eind juni geëlektrocuteerd werden. Voor de begrafenisdienst kwamen geestelijken uit Nederland onder Duitse bewaking naar de kerk in België.Rotterdamsch Nieuwsblad (1915): Editie 29 juni 1915. De electrische grensafsluiting Het kerkhof lag in Nederland, het werd Belgische burgers niet toegestaan bij de teraardebestelling aanwezig te zijn.Geschiedenis Zeeland (2013): Dodelijk: 'Den elektrieken draad' en griep
De bewaking van de Draad was streng:
Om de 500 tot 2000 meter stond een schakelhuisje voor het aan- en uitschakelen van elektriciteit op delen van de versperring, het testen van de spanning en de detectie van al dan niet opzettelijke beschadigingen. Ook deden ze dienst als wachthuis voor Duitse grenswachters. Vanuit deze wachtposten werden dag en nacht patrouilles uitgevoerd door Duitse grenswachten, voornamelijk oudere militairen. Ook zoeklichten, luchtballonnen en mijnenvelden werden gebruikt Als iemand te dicht bij de Draad gesignaleerd werd, konden de Duitse soldaten volgens voorschrift na één onbeantwoorde waarschuwing direct met scherp schieten. Ze mochten dit, om conflicten met Nederland te voorkomen, niet doen in de richting van de landsgrens. Desondanks gebeurde het nog weleens dat kogels en granaatscherven aan Nederlandse zijde belandden.
Vanaf 1916 werd er op enkele grensplaatsen op 50 tot 80 meter afstand van de elektrische barrière een extra draad gespannen.Algemeen Handelsblad (1917): Editie 7 april 1917. Een tweede electrische draad Degenen die binnen deze zone woonden, dienden hun woning te verlaten, waarna ze meestal werden gesloopt. De Duitse bewaking had opdracht hier niemand toe te laten. Wie er werd aangetroffen kreeg een boete van 300 mark en op vluchters werd met scherp geschoten. Nog in 1918 werd deze zone verbreed tot 200 meter of meer, waarvoor een groot deel van de huizen in grensdorpen gedwongen ontruimd werd. (2013): Smokkel in het Land van Waas tijdens de Eerste Wereldoorlog. Op enkele plekken werd er ook een draad vlak onder de grond ingegraven om te voorkomen dat men door middel van een kleine uitdieping onder de Draad door kon gaan.
Grenspassage
Legaal